Тэс нь Увс аймгийн 4,850 хүн амтай бусдаасаа харьцангуй хоцорч буй хөдөөгийн сум. Машин, газар, бизнесийн 5 үзүүлэлтийг нэгтгэсэн хөгжлийн индексээр 2021–2026 онд 339 сум, дүүргээс 314-р байранд орж байна (2006–2010 онд харьцангуй индекс 42, одоо 15). Хүн ам нь 2014–2025 онд 4.1%-иар цөөрсөн.
Хөгжлийн дараалал: шинэ/тансаг машин (2006) → худалдаа, үйлдвэрийн газар (2008) → машины урсгал (2011) → газрын зах зээл (2020) → шинэ бизнес (2024). Харьцангуй байраа хамгийн их ахиулсан он 2020, хамгийн их саарсан он 2009.
2006 оноос хойш энэ суманд 1,069 машин орж ирж бүртгэгдсэн нь 1000 хүнд 220 буюу улсын хөдөөгийн медианаас 1.8 дахин бага. Тэдгээрийн 19.7% нь шинэ (улсын хөдөөгийн медиан 16%), суудлын машины 10.9% нь тансаг/премиум ангиллын. Хамгийн олон машин орж ирсэн он: 2011.
Одоо хүчинтэй 538 газрын эрхийн 64 нь худалдаа, шилжүүлгээр эзэмшигч солигдсон тохиолдол. Энд газар авсан иргэдийн 3.3% нь өөр аймгаас гаралтай (медиан 6.7%).
Бүртгэлийн хаягаараа 48 бизнес энд бүртгэлтэй. Тэдгээрийн дундаж чадавхийн оноо 49.4 (хөдөөгийн медиан 52.5), 6% нь улсын хэмжээнд чадавхаараа шилдэг 10%-д багтана.
2025 оны эцэст энэ сумын банкны салбаруудад иргэдийн зээлийн үлдэгдэл 14.4 тэрбум ₮, хадгаламж 5.9 тэрбум ₮ байв. Нэг хүнд зээл 3.0 сая ₮ (хөдөөгийн медиан 3.8), хадгаламж 1.2 сая ₮ (медиан 1.8). Зээл нь хадгаламжаасаа 2.5 дахин их (хөдөөгийн медиан 2.1). 2019 оноос хойш зээл 1.8 дахин, хадгаламж 1.3 дахин өссөн (нэрлэсэн). Чанаргүй зээлийн хувь 1.0% (хөдөөгийн медиан 1.0%). Зээлдэгчдийн 42% нь эмэгтэй.
Энэ суманд бүртгэлтэй орон сууц, хувийн сууцыг талбайгаар нь үнэлэхэд нэг хүнд 3.8 сая төгрөгийн орон сууцны хөрөнгө ногдож байна (хөдөө орон нутгийн дундаж 22.1, улсын 46.2 сая). Увс аймгийн 19 сумаас 18-р, хөдөөгийн 330 сумаас 276-р байранд. Бүртгэлд 7 орон сууц, 110 хувийн сууц, 345 гэр бүлийн газар байна. Үл хөдлөхийн 3.7% нь одоо барьцаатай, 12% нь хэзээ нэгэн цагт барьцаалагдаж байжээ (улсын дундаж 11%, 35%).
2024 оны сумын Хурлын сонгуульд МАН 51.4%, АН 48.6% санал авч, 25 суудлын 15-ийг МАН, 10-ийг АН авсан. 10 тойрогт 49 нэр дэвшигч өрсөлдсөн (суудал тутамд 2). Сонгогдсон төлөөлөгчдийн 24% нь эмэгтэй (хөдөөгийн медиан 29%). Хамгийн ойр тойрогт сүүлийн суудлыг ердөө 3 саналын зөрүүгээр шийдсэн.
2016–2024 оны зургаан сонгуульд энэ сум Увс аймгийн бусад сумдаас МАН-ыг бага дэмжих хандлагатай байв. Гэвч сумдын хувьд нэг сонгуулиас нөгөөд дэмжлэг их хэлбэлздэг тул энэ нь тогтсон «уламжлал» биш. 2021 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд У.Хүрэлсүх 74.2%, Д.Энхбат 7.7%, С.Эрдэнэ 4.9% санал авсан.
Энэ суманд иргэдийн газрын эрхийн 22.4% нь эмэгтэйчүүдийн нэр дээр байна (хөдөөгийн медиан 25.5%-иас бага); малчны өвөлжөө, хаваржааны газарт 0%. Хувь хүний машины 4.2% нь эмэгтэйчүүдийнх (хөдөөгийн медиан 7.8%-иас бага). Банкны зээлдэгчдийн 41.7% эмэгтэй боловч зээлийн үлдэгдлийн ердөө 35.5%-ийг эзэмшдэг. 2024 онд сумын Хуралд сонгогдсон төлөөлөгчдийн 24% нь эмэгтэй. Эмэгтэйчүүдийн оролцооны индексээр (газар, машин, зээлдэгч, захирал, төлөөлөгч) хөдөөгийн 330 сумаас 254-р байранд.
| Сум | Эрэмбэ | Хүн ам | Машин/1000 | Шинэ | Бизнес/1000 | Зээл÷хадг. |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Улаангом | 42 | 33,988 | 399 | 15.5% | 36.5 | 1.71 |
| Тариалан | 95 | 4,002 | 427 | 42.7% | 9.0 | 0.72 |
| Түргэн | 107 | 2,052 | 469 | 38.6% | 12.2 | 3.84 |
| Баруунтуруун | 114 | 2,663 | 337 | 13.0% | 28.2 | 2.54 |
| Өмнөговь | 126 | 4,613 | 356 | 38.0% | 11.7 | 2.07 |
| Малчин | 127 | 2,304 | 343 | 37.3% | 12.2 | 2.11 |
| Давст | 129 | 1,422 | 340 | 16.7% | 23.9 | 3.06 |
| Ховд | 141 | 2,365 | 401 | 45.7% | 12.7 | 1.25 |
| Хяргас | 188 | 2,404 | 356 | 23.3% | 15.8 | 1.21 |
| Өндөрхангай | 202 | 3,181 | 347 | 17.8% | 15.7 | 1.55 |
| Сагил | 204 | 2,448 | 397 | 29.4% | 8.6 | 5.40 |
| Цагаанхайрхан | 211 | 2,017 | 297 | 24.0% | 17.8 | 1.37 |
| Зүүнговь | 220 | 2,778 | 312 | 39.8% | 9.4 | 2.16 |
| Зүүнхангай | 224 | 2,376 | 332 | 7.0% | 13.0 | 0.84 |
| Наранбулаг | 234 | 4,266 | 340 | 37.7% | 7.5 | 2.26 |
| Бөхмөрөн | 239 | 2,193 | 416 | 50.3% | 20.5 | 2.19 |
| Өлгий | 277 | 2,381 | 316 | 26.8% | 8.4 | 2.06 |
| Тэс | 314 | 4,850 | 220 | 19.7% | 9.5 | 2.45 |
| Завхан | 331 | 1,837 | 279 | 21.3% | 10.9 | 1.83 |