Хурал, хувьцаа хоёр: Монголын улс төр ба бизнес хэрхэн давхцаж байна

Улс төр, бизнесийн хамгийн нөлөө бүхий 50 хүн

Улс төрийн эрх мэдэл, бизнесийн өмч хоёулаа нэг хүнд төвлөрөх нь хаана ч анхаарал татдаг. Goybiz Analytics албан тушаалтнуудын мэдүүлсэн хувьцааг компанийн бүртгэлтэй, томоохон бизнес эрхлэгчдийг сонгууль, нам, хандивын мэдээлэлтэй холбож 200 хүний жагсаалт гаргасан; редакц тэднээс 50-ийг сонголоо. Жагсаалт нь хэн нэгнийг буруутгаагүй — улс төр, бизнесийн нөлөө хаана давхцаж байгааг харуулна.

УИХ-ын гишүүдийн гуравны хоёр нь бизнестэй

Авлигатай тэмцэх газарт жил бүр өгдөг хөрөнгө, орлогын мэдүүлгээр 2023 онд УИХ-ын гишүүдийн 66% нь ямар нэг компанийн хувьцаа эзэмшдэгээ мэдүүлсэн. Энэ хувь 2020–2024 онд 66–70% хооронд тогтвортой байна. Аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгчдийн 54%, аймгийн Засаг дарга нарын 44%, сумын ИТХ-ын төлөөлөгчдийн 19%, бусад төрийн албан тушаалтны 17% нь хувьцаа мэдүүлжээ. Улс төрийн шат ахих тусам бизнес эзэмшил нэмэгддэг.

Холдинг, санхүү, том компани

Үндэсний түвшний улс төрчдийн (УИХ-ын гишүүн, сайд, дэд сайд, аймгийн Засаг дарга) мэдүүлсэн 282 компани бусад бизнесээс ялгаатай. Холдинг, удирдлагын үйлчилгээний компани 11.3% (бүх компанид 4.8%), санхүүгийн 6.4% (2.9%), харин худалдаа 34% (44%). Эдгээр компанийн медиан орлого 593 сая ₮ буюу бүх компанийнхаас 8 дахин их, 63% нь Goybiz Analytics-ийн үнэлгээгээр хамгийн чадавхтай 10%-д багтдаг (бүх компанид 28%).

Орон нутгийн улс төрчдийн компани тендерт 1.9 дахин их ялдаг

Том компани тендерт илүү их ялдаг тул компаниудыг орлогоор нь 10 бүлэгт хувааж, бүлэг бүрийн дундажтай харьцуулсан. Сум, аймгийн ИТХ-ын төлөөлөгч, сум, дүүргийн Засаг даргын мэдүүлсэн 687 компанийн 25.9% нь 2017–2026 онд дор хаяж нэг төрийн тендерт ялсан; ижил хэмжээтэй компаниудаас хүлээгдэх нь 13.9%. Харин үндэсний түвшний улс төрчдийн компани хүлээгдэхээс бага (14.1% vs 20.6%) — тэдний бизнес холдинг, санхүү зэрэг тендерээс хамааралгүй салбарт төвлөрсөн.

Орон нутгийн улс төрчийн компанийн ялалтын 28.6% нь компанийн бүртгэлтэй сумын захиалагчаас (бусад компанид 22.4%), 85% нь өөрийн аймгаас ирсэн. Энэ нь хуулийн зөрчил гэсэн үг биш: жижиг суманд цөөн компани байдаг бөгөөд нутгийн бизнес эрхлэгчид ИТХ-д сонгогдох нь түгээмэл. Гэхдээ төсвийг баталдаг, хянадаг хүмүүсийн компани тэр төсвөөс гэрээ авах нь ашиг сонирхлын зөрчлийн хуулиар тусгайлан зохицуулагддаг эрсдэл юм.

УИХ-ын гишүүний хөрөнгө 2.7 дахин их

Мэдүүлсэн өөрийн хөрөнгийн медиан нь бусад төрийн албан тушаалтныхтай харьцуулахад УИХ-ын гишүүнд 2.7, аймгийн Засаг даргад 2.9, төрийн өмчит компанийн удирдлагад 1.6 дахин их. 2020 ба 2023 онд хоёуланд нь мэдүүлэг өгсөн 58 УИХ-ын гишүүний 62%-ийн хөрөнгө өссөн, медиан өсөлт 1.4 дахин — бусад албан тушаалтных 1.8 дахин (нэрлэсэн үнээр). Өөрөөр хэлбэл парламентад сонгогдсон нь хөрөнгө огцом өсгөдөг гэсэн дүр зураг харагдахгүй байна; УИХ-д аль хэдийн чинээлэг хүмүүс сонгогддог.

Нэр дэвшигчдийн найм тутмын нэг нь компанийн удирдлага

2024 оны УИХ-ын сонгуульд нэр дэвшсэн 1,341 хүний 12.2% нь ажил, албан тушаалаа компанийн захирал, эзэн, үүсгэн байгуулагч гэж бичсэн. Ардчилсан намын нэр дэвшигчдийн 17.5%, ХҮН намынхны 14.8%, бусад нам, бие даагчдын 12.4% нь бизнес эрхлэгч байсан бол МАН-ын нэр дэвшигчдийн ердөө 2.4% — МАН-ын нэр дэвшигчид ихэвчлэн одоогийн төрийн, намын албан тушаалаа бичсэн. Бизнес эрхлэгч нэр дэвшигчдийн 5.5% нь сонгогдсон нь бусдынхаас (7.6%) бага: бизнесийн нөөц дангаараа суудал баталгаажуулдаггүй.

Арван хандивлагч — нийт хандивын 40%

2024–2025 онд намуудад 591 хүн 3.41 тэрбум ₮ хандивласан гэж бүртгэгдсэн. Хамгийн их хандив өгсөн 10 хүн нийт дүнгийн 40%-ийг бүрдүүлсэн. Хандивлагчдын 65% нь компанийн эзэмшигч, удирдлагатай ижил нэртэй (нийт дүнгийн 60%). Хандив хамгийн их төвлөрсөн нь ХҮН Нам (1.50 тэрбум ₮).

Мэдүүлэг байгаа ч хяналт дутуу

Монголд улс төрчид хөрөнгө, орлого, хувийн ашиг сонирхлоо жил бүр мэдүүлдэг бөгөөд мэдүүлэг нийтэд нээлттэй. Гэвч мэдүүлсэн хувьцааны дөнгөж 41% нь компанийн нэр, регистрээрээ улсын бүртгэлтэй тулгагдаж байна — бусад нь компанийн нэрийг товчилсон, буруу бичсэн, эсвэл бүртгэлгүй. Мэдүүлгийг компанийн бүртгэл, төрийн худалдан авалттай автоматаар тулгадаг систем байвал ашиг сонирхлын зөрчлийг эрт илрүүлэх боломжтой. Энэ нийтлэлийн тоонууд нь хууль зөрчсөн эсэхийг тогтоогоогүй, зөвхөн давхцлын цар хүрээг харуулна.