Тосонцэнгэл нь Завхан аймгийн 9,413 хүн амтай харьцангуй байр нь тогтвортой хөдөөгийн сум. Машин, газар, бизнесийн 5 үзүүлэлтийг нэгтгэсэн хөгжлийн индексээр 2021–2026 онд 339 сум, дүүргээс 68-р байранд орж байна (2006–2010 онд харьцангуй индекс 63, одоо 78). Хүн ам нь 2014–2025 онд 8.8%-иар өссөн.
Хөгжлийн дараалал: машины урсгал (2011) → шинэ/тансаг машин (2011) → шинэ бизнес (2012) → газрын зах зээл (2017) → худалдаа, үйлдвэрийн газар (2019). Харьцангуй байраа хамгийн их ахиулсан он 2013, хамгийн их саарсан он 2017.
2006 оноос хойш энэ суманд 4,456 машин орж ирж бүртгэгдсэн нь 1000 хүнд 473 буюу улсын хөдөөгийн медиантай ойролцоо. Тэдгээрийн 25.5% нь шинэ (улсын хөдөөгийн медиан 16%), суудлын машины 3.3% нь тансаг/премиум ангиллын. Хамгийн олон машин орж ирсэн он: 2012.
Одоо хүчинтэй 4,395 газрын эрхийн 995 нь худалдаа, шилжүүлгээр эзэмшигч солигдсон тохиолдол. Энд газар авсан иргэдийн 7.1% нь өөр аймгаас гаралтай (медиан 6.7%).
Регистрийн угтвараараа энэ сумаас гаралтай 1,905 газар эзэмшигч иргэний 68.1% нь төрсөн аймагтаа, 21.1% нь Улаанбаатарт (хөдөөгийн медиан 20.6%), 12.2% нь өөр аймагт газартай.
Бүртгэлийн хаягаараа 188 бизнес энд бүртгэлтэй. Тэдгээрийн дундаж чадавхийн оноо 44.7 (хөдөөгийн медиан 52.5), 4% нь улсын хэмжээнд чадавхаараа шилдэг 10%-д багтана.
2025 оны эцэст энэ сумын банкны салбаруудад иргэдийн зээлийн үлдэгдэл 57.8 тэрбум ₮, хадгаламж 29.2 тэрбум ₮ байв. Нэг хүнд зээл 6.1 сая ₮ (хөдөөгийн медиан 3.8), хадгаламж 3.1 сая ₮ (медиан 1.8). Зээл нь хадгаламжаасаа 2.0 дахин их (хөдөөгийн медиан 2.1). 2019 оноос хойш зээл 3.0 дахин, хадгаламж 2.5 дахин өссөн (нэрлэсэн). Чанаргүй зээлийн хувь 0.5% (хөдөөгийн медиан 1.0%). Зээлдэгчдийн 54% нь эмэгтэй.
Энэ суманд бүртгэлтэй орон сууц, хувийн сууцыг талбайгаар нь үнэлэхэд нэг хүнд 28 сая төгрөгийн орон сууцны хөрөнгө ногдож байна (хөдөө орон нутгийн дундаж 22.1, улсын 46.2 сая). Завхан аймгийн 24 сумаас 2-р, хөдөөгийн 330 сумаас 31-р байранд. Бүртгэлд 7 орон сууц, 1,758 хувийн сууц, 1,739 гэр бүлийн газар байна. Үл хөдлөхийн 8.5% нь одоо барьцаатай, 31% нь хэзээ нэгэн цагт барьцаалагдаж байжээ (улсын дундаж 11%, 35%).
2024 оны сумын Хурлын сонгуульд МАН 48.5%, АН 51.5% санал авч, 29 суудлын 11-ийг МАН, 18-ийг АН авсан. 7 тойрогт 58 нэр дэвшигч өрсөлдсөн (суудал тутамд 2). Сонгогдсон төлөөлөгчдийн 7% нь эмэгтэй (хөдөөгийн медиан 29%). Нэг тойрогт сүүлийн суудлыг саналын тэнцээ эсвэл дахин санал хураалтаар шийдсэн.
2016–2024 оны зургаан сонгуульд энэ сумын МАН-ын санал Завхан аймгийн бусад сумдын түвшинтэй ойролцоо байсан. Гэвч сумдын хувьд нэг сонгуулиас нөгөөд дэмжлэг их хэлбэлздэг тул энэ нь тогтсон «уламжлал» биш. 2021 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд У.Хүрэлсүх 79.3%, Д.Энхбат 9%, С.Эрдэнэ 4.3% санал авсан.
Энэ суманд иргэдийн газрын эрхийн 28.4% нь эмэгтэйчүүдийн нэр дээр байна (хөдөөгийн медиантай ойролцоо); малчны өвөлжөө, хаваржааны газарт 12.1%. Хувь хүний машины 7.4% нь эмэгтэйчүүдийнх (хөдөөгийн медиантай ойролцоо). Банкны зээлдэгчдийн 54.3% эмэгтэй бөгөөд зээлийн үлдэгдлийн 54.2%-ийг эзэмшдэг. 2024 онд сумын Хуралд сонгогдсон төлөөлөгчдийн 7% нь эмэгтэй. Эмэгтэйчүүдийн оролцооны индексээр (газар, машин, зээлдэгч, захирал, төлөөлөгч) хөдөөгийн 330 сумаас 184-р байранд.
| Сум | Эрэмбэ | Хүн ам | Машин/1000 | Шинэ | Бизнес/1000 | Зээл÷хадг. |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Улиастай | 28 | 15,761 | 430 | 11.3% | 44.6 | 1.76 |
| Тосонцэнгэл | 68 | 9,413 | 473 | 25.5% | 17.4 | 1.98 |
| Нөмрөг | 78 | 1,864 | 390 | 4.7% | 19.3 | 1.77 |
| Алдархаан | 96 | 2,917 | 488 | 15.6% | 15.1 | 3.08 |
| Түдэвтэй | 115 | 1,771 | 413 | 11.8% | 11.9 | 0.97 |
| Сонгино | 120 | 1,518 | 356 | 6.7% | 19.8 | 1.06 |
| Тэлмэн | 133 | 2,853 | 423 | 17.6% | 10.2 | 1.66 |
| Цагаанхайрхан | 137 | 1,294 | 544 | 25.6% | 14.7 | 1.93 |
| Баянхайрхан | 154 | 1,639 | 347 | 11.6% | 15.3 | 1.38 |
| Баянтэс | 159 | 2,478 | 274 | 19.4% | 21.0 | 3.14 |
| Завханмандал | 165 | 1,055 | 376 | 8.1% | 21.8 | 1.15 |
| Цагаанчулуут | 177 | 1,168 | 385 | 12.9% | 16.3 | 1.20 |
| Ургамал | 189 | 1,206 | 333 | 5.2% | 18.2 | 1.06 |
| Эрдэнэхайрхан | 219 | 1,658 | 426 | 6.4% | 16.3 | 1.13 |
| Идэр | 245 | 2,400 | 347 | 5.9% | 17.1 | 1.99 |
| Отгон | 254 | 2,398 | 353 | 41.4% | 17.9 | 1.67 |
| Их-Уул | 267 | 6,379 | 300 | 14.3% | 9.7 | 1.92 |
| Асгат | 276 | 910 | 303 | 10.1% | 20.9 | 1.13 |
| Сантмаргац | 289 | 1,489 | 302 | 9.3% | 12.1 | 1.30 |
| Тэс | 296 | 2,568 | 279 | 7.9% | 19.5 | 1.64 |
| Дөрвөлжин | 302 | 2,166 | 312 | 7.7% | 22.2 | 1.41 |
| Яруу | 318 | 2,045 | 476 | 9.8% | 6.8 | 1.23 |
| Шилүүстэй | 333 | 1,667 | 284 | 12.9% | 5.4 | 1.96 |
| Цэцэн-Уул | 339 | 1,415 | 268 | 13.5% | 7.8 | 1.21 |