Цагаандэлгэр нь Дундговь аймгийн 983 хүн амтай харьцангуй байр нь тогтвортой хөдөөгийн сум. Машин, газар, бизнесийн 5 үзүүлэлтийг нэгтгэсэн хөгжлийн индексээр 2021–2026 онд 339 сум, дүүргээс 134-р байранд орж байна (2006–2010 онд харьцангуй индекс 60, одоо 57). Хүн ам нь 2014–2025 онд 2%-иар цөөрсөн.
Хөгжлийн дараалал: шинэ бизнес (2006) → шинэ/тансаг машин (2010) → газрын зах зээл (2019) → худалдаа, үйлдвэрийн газар (2024). Харьцангуй байраа хамгийн их ахиулсан он 2014, хамгийн их саарсан он 2011.
2006 оноос хойш энэ суманд 507 машин орж ирж бүртгэгдсэн нь 1000 хүнд 516 буюу улсын хөдөөгийн медиантай ойролцоо. Тэдгээрийн 22.1% нь шинэ (улсын хөдөөгийн медиан 16%), суудлын машины 0.9% нь тансаг/премиум ангиллын. Хамгийн олон машин орж ирсэн он: 2019.
Одоо хүчинтэй 543 газрын эрхийн 49 нь худалдаа, шилжүүлгээр эзэмшигч солигдсон тохиолдол. Энд газар авсан иргэдийн 7.3% нь өөр аймгаас гаралтай (медиан 6.7%).
Регистрийн угтвараараа энэ сумаас гаралтай 1,160 газар эзэмшигч иргэний 34.8% нь төрсөн аймагтаа, 18.4% нь Улаанбаатарт (хөдөөгийн медиан 20.6%), 49.1% нь өөр аймагт газартай.
Бүртгэлийн хаягаараа 17 бизнес энд бүртгэлтэй. Тэдгээрийн дундаж чадавхийн оноо 45.7 (хөдөөгийн медиан 52.5), 0% нь улсын хэмжээнд чадавхаараа шилдэг 10%-д багтана.
2025 оны эцэст энэ сумын банкны салбаруудад иргэдийн зээлийн үлдэгдэл 7.8 тэрбум ₮, хадгаламж 1.6 тэрбум ₮ байв. Нэг хүнд зээл 7.9 сая ₮ (хөдөөгийн медиан 3.8), хадгаламж 1.6 сая ₮ (медиан 1.8). Зээл нь хадгаламжаасаа 4.9 дахин их (хөдөөгийн медиан 2.1). 2019 оноос хойш зээл 2.6 дахин, хадгаламж 1.3 дахин өссөн (нэрлэсэн). Чанаргүй зээлийн хувь 2.7% (хөдөөгийн медиан 1.0%). Зээлдэгчдийн 39% нь эмэгтэй.
2021 онд энэ суманд бүртгэгдсэн зээлдэгчийн тоо хүн амын 80%-иас давсан. Өөр газрын зээлдэгч энэ сумын салбарт бүртгэгдсэн байж болзошгүй тул тоог болгоомжтой хэрэглэнэ үү.
Энэ суманд бүртгэлтэй орон сууц, хувийн сууцыг талбайгаар нь үнэлэхэд нэг хүнд 5.2 сая төгрөгийн орон сууцны хөрөнгө ногдож байна (хөдөө орон нутгийн дундаж 22.1, улсын 46.2 сая). Дундговь аймгийн 15 сумаас 11-р, хөдөөгийн 330 сумаас 221-р байранд. Бүртгэлд 8 орон сууц, 13 хувийн сууц, 164 гэр бүлийн газар байна. Үл хөдлөхийн 0.5% нь одоо барьцаатай, 2% нь хэзээ нэгэн цагт барьцаалагдаж байжээ (улсын дундаж 11%, 35%).
2024 оны сумын Хурлын сонгуульд МАН 58.2%, АН 41.8% санал авч, 15 суудлын 12-ийг МАН, 3-ийг АН авсан. 4 тойрогт 30 нэр дэвшигч өрсөлдсөн (суудал тутамд 2). Сонгогдсон төлөөлөгчдийн 47% нь эмэгтэй (хөдөөгийн медиан 29%). Нэг тойрогт сүүлийн суудлыг саналын тэнцээ эсвэл дахин санал хураалтаар шийдсэн.
2016–2024 оны зургаан сонгуульд энэ сум Дундговь аймгийн бусад сумдаас МАН-ыг илүү дэмжих хандлагатай байв. Гэвч сумдын хувьд нэг сонгуулиас нөгөөд дэмжлэг их хэлбэлздэг тул энэ нь тогтсон «уламжлал» биш. 2021 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд У.Хүрэлсүх 77.1%, Д.Энхбат 9.3%, С.Эрдэнэ 10.8% санал авсан.
Энэ суманд иргэдийн газрын эрхийн 30% нь эмэгтэйчүүдийн нэр дээр байна (хөдөөгийн медиан 25.5%-иас өндөр); малчны өвөлжөө, хаваржааны газарт 20.4%. Хувь хүний машины 8.8% нь эмэгтэйчүүдийнх (хөдөөгийн медиантай ойролцоо). Банкны зээлдэгчдийн 39% эмэгтэй боловч зээлийн үлдэгдлийн ердөө 24.7%-ийг эзэмшдэг. 2024 онд сумын Хуралд сонгогдсон төлөөлөгчдийн 47% нь эмэгтэй. Эмэгтэйчүүдийн оролцооны индексээр (газар, машин, зээлдэгч, захирал, төлөөлөгч) хөдөөгийн 330 сумаас 172-р байранд.
| Сум | Эрэмбэ | Хүн ам | Машин/1000 | Шинэ | Бизнес/1000 | Зээл÷хадг. |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Сүмбэр · Говьсүмбэр | 33 | 13,336 | 402 | 16.1% | 29.4 | 2.61 |
| Баянтал · Говьсүмбэр | 57 | 1,114 | 374 | 13.7% | 22.4 | 28.51 |
| Баян · Төв | 72 | 2,253 | 346 | 15.4% | 14.2 | 2.60 |
| Баянжаргалан | 76 | 1,330 | 437 | 21.9% | 31.6 | 2.27 |
| Говь-Угтаал | 80 | 1,374 | 619 | 30.1% | 13.1 | 1.46 |
| Цагаандэлгэр | 134 | 983 | 516 | 22.1% | 15.3 | 4.95 |
| Баянцагаан · Төв | 143 | 1,845 | 517 | 11.5% | 13.0 | 2.06 |
| Дэрэн | 259 | 2,073 | 416 | 16.0% | 5.3 | 2.28 |
| Сум | Эрэмбэ | Хүн ам | Машин/1000 | Шинэ | Бизнес/1000 | Зээл÷хадг. |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Сайнцагаан | 20 | 17,252 | 516 | 23.7% | 31.2 | 1.87 |
| Баянжаргалан | 76 | 1,330 | 437 | 21.9% | 31.6 | 2.27 |
| Говь-Угтаал | 80 | 1,374 | 619 | 30.1% | 13.1 | 1.46 |
| Гурвансайхан | 85 | 1,987 | 582 | 26.1% | 19.1 | 1.99 |
| Өлзийт | 90 | 2,127 | 625 | 20.9% | 16.5 | 6.78 |
| Хулд | 103 | 2,110 | 742 | 34.8% | 18.5 | 1.92 |
| Луус | 112 | 1,711 | 691 | 36.8% | 16.4 | 2.24 |
| Дэлгэрцогт | 130 | 1,428 | 533 | 23.3% | 12.6 | 3.03 |
| Цагаандэлгэр | 134 | 983 | 516 | 22.1% | 15.3 | 4.95 |
| Өндөршил | 139 | 1,354 | 530 | 17.5% | 17.7 | 1.35 |
| Дэлгэрхангай | 156 | 2,067 | 584 | 33.1% | 8.7 | 2.48 |
| Сайхан-Овоо | 178 | 2,041 | 478 | 20.2% | 12.2 | 2.02 |
| Эрдэнэдалай | 193 | 5,490 | 453 | 25.2% | 5.1 | 1.82 |
| Адаацаг | 206 | 2,550 | 448 | 26.3% | 10.2 | 4.09 |
| Дэрэн | 259 | 2,073 | 416 | 16.0% | 5.3 | 2.28 |