Нас, хүйс, боловсрол, эрүүл мэнд, тэр ч байтугай гадаад төрхөө үнэлж, орон сууц, машин, мал, хадгаламжаа нэрлэн үнэлээрэй — та Монголын 2.18 сая насанд хүрэгчийн дунд, дэлхийн 5.5 тэрбум хүний дунд хэддүгээрт ордгийг тооцоолно. Дараа нь дэлхий, Монголын баялаг хэрхэн тархсаныг UBS, Дэлхийн банк, Үндэсний статистикийн хорооны өгөгдлөөр энгийнээр тайлбарлая. Нийтлэлийг эцэс хүртэл уншсан хүнд нухацтай бэлэг бий: бодит хүү, инфляц, хөрөнгийн өгөөжөөр ажилладаг «Тэрбумтан болгох тооцоолуур».
Баялгийг эдийн засагчид цэвэр хөрөнгө гэж хэмждэг: орон сууц, газар, машин, мал, хадгаламж, хувьцаа зэрэг бүх хөрөнгөөс өрөө хассан дүн. Таны байрыг UBS-ийн насанд хүрэгчдийн баялгийн хуваарилалтаар тогтооно. Гэхдээ ихэнх хүний хамгийн том хөрөнгө балансад ордоггүй — энэ бол ирээдүйд олох хөдөлмөрийн орлого буюу хүний капитал. Тиймээс нас, боловсрол, эрүүл мэнд, гадаад төрхийг тань ч асууж байна.
Энэ бол хөнгөн, хөгжилтэй тооцоолуур — нэг минутад бөглөөд инээмсэглэхэд зориулсан. Хөрөнгөө хэрхэн өсгөж, хэзээ, ямар нөхцөлд тэрбумтан болохыг нухацтай тооцох симулятор тусдаа нийтлэл «Тэрбумтан болгох тооцоолуур»-т байгаа.
UBS-ийн тооцоогоор 2022 оны эцэст дэлхийн 5.36 тэрбум насанд хүрэгчийн дундаж баялаг $84,718 байсан ч медиан нь ердөө $8,654. Дундаж нь медианаасаа 9.8 дахин их байгаа нь цөөн хэдэн маш баян хүн дунджийг дээш татаж буйг харуулна: насанд хүрэгчдийн 1.1% нь саятан, харин 52.5% нь 10 мянган доллар хүрэхгүй хөрөнгөтэй.
Насанд хүрэгчдийг баялгаар нь 10 тэнцүү бүлэгт хуваавал хил хязгаар хэрхэн хурдан өсдөгийг доорх зураг харуулна. Дэлхийн ядуу 10% нь өрөө хасвал хөрөнгөгүй (босго $-168). Харин баян 10%-д орохын тулд $137,333, баян 1%-д орохын тулд $1,081,342 хэрэгтэй.
UBS-ийн тооцоогоор нэг монгол насанд хүрэгчийн дундаж баялаг 2000 онд $849 байсан бол 2022 онд $7,578 болжээ. Медиан нь $3,003 — 164 орноос 120-рт, дэлхийн медиан ($8,654)-аас гурав дахин бага. Хойд, урд хөршийн медиан иргэн биднээс 3–9 дахин, Өмнөд Солонгосынх 30 дахин их хөрөнгөтэй.
Монгол хүний хөрөнгийн 86% нь санхүүгийн бус — орон сууц, газар, мал, машин. Санхүүгийн хөрөнгө (хадгаламж, хувьцаа, тэтгэврийн сан) нэг хүнд $1,354, харин өр $1,822 — өр нь санхүүгийн хөрөнгөөсөө их. Дэлхийд дунджаар санхүүгийн хөрөнгө баялгийн талаас илүүг (58%) эзэлдэг.
Дэлхийн банк улс орны баялгийг хувь хүний хөрөнгөөс өргөн хүрээнд тооцдог: хүний капитал (ажиллах хүчний ирээдүйн бүх орлогын өнөөгийн үнэ цэнэ), бүтээсэн капитал (барилга, зам, машин тоног төхөөрөмж), байгалийн капитал (ашигт малтмал, бэлчээр, ой) ба гадаад актив, пассив. 2020 онд Монголын нэг хүнд ногдох баялаг $48,271 — дэлхийн дунджийн ($118,301) 41%. Бүтэц нь огт өөр: нүүрс, зэс, алт зэрэг сэргээгдэхгүй баялаг нэг хүнд $38,820 буюу нийт баялгийн 80% — энэ хувиар Монгол 149 орноос 1-рт. Хүний капитал нэг хүнд $12,679 буюу 26% (дэлхийд 62%), 149 орноос 103-рт.
Нэг хүнд ногдох хүний капиталын 47% нь эмэгтэйчүүдийнх, 53% нь эрэгтэйчүүдийнх. Эмэгтэйчүүд урт насалж, боловсрол өндөр ч ажил эрхлэлт, цалин бага байгаагаас ингэж хуваагдаж байна (дараагийн бүлгийг үз). Газрын хэвлийн баялаг ухаад ашиглахад дуусдаг; харин хүний капитал өсгөх боломжтой цорын ганц том хөрөнгө.
Тооцоолуур таны хүний капиталыг ирэх жилүүдэд олох цалингийн өнөөгийн үнэ цэнээр хэмжинэ: насны бүлэг бүрийн ажил эрхлэлтийн түвшин, хүйсийн дундаж цалин, боловсролын өгөөж, амьд байх магадлал. Ингэж тооцоход Монголын насанд хүрэгчийн хүний капиталын медиан 257 сая ₮, дундаж 359 сая ₮ — UBS-ийн тооцоонд суурилсан медиан цэвэр хөрөнгөөс (14 сая ₮) 18 дахин их.
2025 онд эрэгтэйчүүдийн сарын дундаж цалин 3 сая ₮, эмэгтэйчүүдийнх 2.4 сая ₮ — 20% зөрүүтэй. Гэвч эмэгтэйчүүд дунджаар 77.3 нас, эрэгтэйчүүд 68.2 нас насалдаг: 9.1 жилийн зөрүү дэлхийд хамгийн өндрийн нэг. Тиймээс эрүүл мэнд тооцоолуурт хоёр замаар нөлөөлнө: ажиллах чадвар ба амьдрах хугацаа.
Боловсрол. Азийн хөгжлийн банкны 2026 оны судалгаагаар Монголд нэг жил нэмж суралцахын цалингийн өгөөж 2013 онд 8.2% байсан бол 2023 онд 4.3% болж буурсан — их сургууль төгсөгчид олширсонтой холбоотой. Тооцоолуур 4.3%-ийг ашиглана: бакалавр нь бүрэн дунд боловсролтой хүнээс ~19%, доктор ~47% илүү.
Гадаад төрх. Эдийн засагч Даниел Хамермеш, Жефф Бидл нар (1994) царай зүс нь дунджаас доогуур хүмүүс ~7% бага, дунджаас дээгүүр хүмүүс ~5% илүү цалин авдгийг тогтоосон. Энэ нь «гоо сайхны нэмэгдэл» гэж нэрлэгддэг. Кино од шиг гэж сонгосон ч тооцоолуур +5%-иас илүү өгөхгүй — судалгаа үүнээс цааш нотолгоогүй.
ҮСХ-ны тооцоогоор Монголын хэрэглээний Жини коэффициент 0.31 (2022) — дэлхийн жишгээр харьцангуй тэгш. Харин UBS-ийн тооцсон баялгийн Жини 74.2 (дэлхийд 88.3). Орлого жил бүр ирдэг бол баялаг хуримтлагддаг: орон сууцны үнэ өсөхөд байртай хүн баяжиж, байргүй хүн хоцорно. 2025 онд хамгийн их орлоготой 20% өрхийн сарын орлого (5.1 сая ₮) хамгийн бага орлоготой 20%-ийнхаас (1.8 сая ₮) ердөө 2.8 дахин их.
Монголын баялгийн дундаж медианаасаа 2.5 дахин, дэлхийд 9.8 дахин их. Өөрөөр хэлбэл Монголд баялаг дэлхийн дунджаас тэгш тархсан ч энэ нь «бүгд баян» гэсэн үг биш — «бүгд адилхан бага» гэсэн утгатай. Тооцоолуурын «Монголд хэддүгээрт» хариу ч ийм учраас бага хөрөнгө оруулахад л огцом дээшилдэг: Монголд дээд 10%-д орохын тулд ойролцоогоор 65.8 сая ₮ цэвэр хөрөнгө хангалттай.
Эхний тооцоолуур өнөөдрийн зургийг хөгжилтэй гаргасан. Харин баялаг бол хугацааны тоглоом. 2009–2025 онд инфляц жилд 8.2% байсан тул үнэ 3.8 дахин өссөн — хоёр өөр тэрбум бий. 30 настай хүн сард 500 мянгыг тэнцвэртэй хольцоор хуримтлуулбал дансандаа «1,000,000,000₮»-ийг 49 насандаа харна. Харин өнөөгийн худалдан авах чадвартай тэрбумд 60 насандаа хүрэх магадлал нь ердөө 0%.
| Эхлэх нас | Сарын хуримтлал |
|---|---|
| 20 нас | 440 мянга ₮ |
| 30 нас | 871 мянга ₮ |
| 40 нас | 1.9 сая ₮ |
| 50 нас | 5.6 сая ₮ |
Таны хувьд хэд вэ? Үүнийг тусдаа, бүрэн хэмжээний нийтлэлд зөвхөн таны өөрийн мэдээлэл дээр 7 шатаар тооцоолно: үнэт зүйл, амьдралын хэв маяг, ажил хэрэг, хуримтлал, хүүгийн хүү, хөрөнгө оруулалт (2,000 ирээдүйн симуляц), эцэст нь таны төлөвлөгөө.
Тэрбумтан болгох тооцоолуур руу →