Гадаадын хөрөнгө Монголд: хэн, хаанаас, хэдийг оруулж байна

Хөрөнгө Нидерландаас, компани Хятадаас

Монголд хөрөнгө оруулсан улсын жагсаалт ямар эх сурвалжаас харахаас хамаарч өөр өөр гарна. Монголбанкны бүртгэлд 88 улс, Goybiz-ийн хуулийн этгээдийн бүртгэлд 121 улсын хувьцаа эзэмшигч бий. Мөнгөн дүнгээр Нидерланд тэргүүлдэг: шууд хөрөнгө оруулалтын үлдэгдлийн 45% (16.8 тэрбум $), 2021–2025 оны урсгалын 50%. Компанийн тоогоор Хятад хол тэргүүлдэг: Хятадын иргэн, хуулийн этгээд 7,570 компанид хувьцаа эзэмшдэг, 4,198 компанийн эцсийн өмчлөгч нь Хятадын иргэн. Харин Нидерландын эзэмшигчтэй компани ердөө 50. 2025 онд дангаараа хөрөнгө оруулалттай компаниудын төлсөн татвараар ч Хятад эхэнд (539 тэрбум ₮).

Энэ зөрүүний нэг шалтгаан нь дамжуулах төв. Хөрөнгийг ихэвчлэн Нидерланд, Сингапур, Хонг Конг зэрэг улсад бүртгэлтэй холдинг компаниар оруулдаг. Тухайлбал Сингапурын хуулийн этгээд хувьцаа эзэмшдэг компаниудаас 99 нь Монгол, 52 нь Хятадын иргэн эцсийн өмчлөгчтэй. Газрын зургийн табуудыг сольж үзүүлэлтүүдийг харьцуулж, улс дээр дарж дэлгэрэнгүйг үзнэ үү. Дараагийн бүлгүүдэд урсгал, салбар, бүртгэл, татварыг тус тусад нь задална.

Жилд 3–4 тэрбум доллар, 2026 онд хурдасч байна

Гадаадаас Монгол руу орж ирсэн шууд хөрөнгө оруулалт 2016 онд 1.49 тэрбум $ байсан бол 2024 онд 4.18 тэрбум $ хүрч дээд цэгтээ гарсан, 2025 онд 3.99 тэрбум $. 2026 оны эхний хагаст 2.85 тэрбум $ орж ирсэн нь өмнөх оны мөн үеэс 2.0 дахин, дээд амжилттай 2024 оны эхний хагасаас (2.23 тэрбум $) ч их.

Урсгалын чиглэл бараг өөрчлөгддөггүй: жил бүр 63–84% нь уул уурхай руу. 2026 оны эхний хагаст энэ хувь 84% болж, сүүлийн 10 жилийн хамгийн өндөрт хүрлээ.

Хувьцаа уу, зээл үү

Үлдэгдэл 2016 оны эцэст 16.3 тэрбум $ байсан бол одоо 37.5 тэрбум $. Энэ нь хоёр төрлөөс бүрдэнэ: гадаадын эзэмшигчийн хувь нийлүүлсэн хөрөнгө (хувьцаа) ба эх компаниас охин компанидаа олгосон зээл (өрийн хэрэгсэл). Зээлийн хувь 2016 онд 46% байсан бол 2025 оны эцэст 50% болж хувьцаанаас давсан, 2026 оны II улиралд 47% руу буусан.

Өсөлтийн гол хэсэг нэг улсаас ирсэн: Нидерландын үлдэгдэл 4.1 тэрбум $-оос 16.8 тэрбум $ болж, нийт өсөлтийн 60%-ийг дангаараа бүрдүүлсэн. Үүний 82% нь зээл — Оюу толгойн далд уурхайн санхүүжилт хувь эзэмшигчийн Нидерланд дахь охин компаниар дамждаг бүтэцтэй тохирч байна (Монголбанк компанийн нэр нийтэлдэггүй).

Нэг салбарт төвлөрсөн хөрөнгө

Уул уурхай ШХО-ын үлдэгдлийн 75.2%, 2021–2025 оны урсгалын 79.2%-ийг авсан. Харьцуулбал энэ салбар татварын орлогын 43.8%-ийг, компанийн тооны ердөө 1.9%-ийг бүрдүүлдэг. Худалдаа нь компанийн 41% боловч гадаадын хөрөнгийн 5.5%. Боловсруулах үйлдвэрлэл татварын орлогын 8.5%-ийг бүрдүүлдэг ч гадаадын хөрөнгийн 1.2%-д л ногддог — 2016 оноос хойш 0.29 тэрбум $-оос 0.47 тэрбум $ болсон.

Салбарын нэр дээр дарж тухайн салбарын татвар, борлуулалт, компанийн дэлгэрэнгүйг үзнэ үү.

Нидерланд, Сингапур, Люксембург — дамжуулах улсууд

Монголбанк хөрөнгө оруулалтыг шууд хийсэн этгээдийн улсаар бүртгэдэг. Тиймээс газрын зураг дээрх шиг эхний аравт Нидерланд, Сингапур, Хонг Конг, Люксембург зэрэг холдинг компанийн бүртгэлд түгээмэл улсууд орж, эцсийн эзэмшигчийн улс далд үлддэг.

Хятад 2016 онд 4.4 тэрбум $-оор хамгийн том хөрөнгө оруулагч (үлдэгдлийн 27%) байсан бол одоо 5.8 тэрбум $-оор хоёрдугаарт, жин нь 15% руу буурсан. 2021–2025 онд орж ирсэн урсгалын ердөө 6.2% нь Хятадаас.

13,356 хуулийн этгээд, тэдний 57% нь Хятадын эзэмшигчтэй

Мөнгөн дүнгээр Нидерланд тэргүүлдэг бол компанийн тоогоор зураг огт өөр. Goybiz хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн хувьцаа эзэмшигчийн мэдээллийг нэгтгэхэд хувьцаа эзэмшигчтэй 256,939 хуулийн этгээдийн 13,356 (5.2%) нь дор хаяж нэг гадаадын хувьцаа эзэмшигчтэй, үүнээс 8,916 нь бүхэлдээ гадаадын эзэмшилд. Хятадын иргэн, хуулийн этгээд 7,570 компанид, Солонгосынх 1,844 компанид хувь эзэмшдэг — эдгээр хоёр улс л гадаадын эзэмшигчтэй компаниудын 70%-д оролцдог.

Эзэмшигчийн төрөл улсаас хамаарч ялгаатай: Хятад, Солонгос, Оросын эзэмшигчдийн ихэнх нь хувь хүн, харин Сингапур, Хонг Конгийнх хуулийн этгээд — холдинг компаниар дамжсан хөрөнгө оруулалт. Гадаадын эзэмшигчтэй ашгийн төлөө компаниудын 96% нь Улаанбаатарт бүртгэлтэй; орон нутагт хамгийн олон нь Өмнөговь (110 компани, аймгийн компаниудын 2.7%).

Гадаадын эзэмшигчтэй шинэ компани 2025 онд хамгийн олон

Өнөөдөр гадаадын эзэмшигчтэй байгаа компаниудыг байгуулагдсан оноор нь тоолоход 2021 онд ердөө 250 (1.6%) байсан бол 2025 онд 1,449 болж 2010 оноос хойших хамгийн өндөрт хүрчээ — тухайн онд бүртгэгдсэн (өнөөг хүртэл бүртгэлтэй) хуулийн этгээдийн 5.0%. 2026 оны эхний 9 сард 931 компани нэмэгдсэн нь ижил хурдтай үргэлжилж байгааг харуулна.

Өсөлтийн гол хөдөлгүүр нь Хятадын эзэмшигчтэй компаниуд: 2025 оны шинэ компаниудын 71% нь Хятадын эзэмшигчтэй (2019 онд 52%). Энэ нь ковидын дараа хил нээгдсэнтэй давхцаж байна. Харин Монголбанкны тоогоор Хятадаас орж ирэх шууд хөрөнгө оруулалтын урсгал бага хэвээр — компанийн тоо их ч хөрөнгийн урсгал бага.

Сингапурын компанийн ард Монгол эзэмшигч

Компаниуд эцсийн өмчлөгчөө (бодит эзэмшигч хувь хүн) улсын бүртгэлд мэдүүлдэг. Хуулийн этгээдээр дамжсан гадаадын хувьцаа эзэмшигчтэй компаниудын эцсийн өмчлөгчийг харахад дамжуулах улсын ард хэн байгаа нь харагдана.

Сингапурын хуулийн этгээд хувьцаа эзэмшигчтэй 220 компанийн 99 нь эцсийн өмчлөгчөө Монголын иргэн гэж мэдүүлсэн, 52 нь Хятадын. Хонг Конгоор дамжсан компаниудын эцсийн өмчлөгч ихэвчлэн Хятадын (64), харин Британийн Виржиний арлуудаар дамжсаных Хятад (26) ба Монгол (18). Өөрөөр хэлбэл «гадаадын хөрөнгө оруулалт» гэж бүртгэгдсэн хэсэг нь гадаадад бүртгэлтэй компаниар дамжин эргэж орж ирсэн дотоодын хөрөнгө байж болно.

Уул уурхайн лиценз 6 дахин олон, тендерт ялах нь 3 дахин цөөн

Гадаадын эзэмшигчтэй ашгийн төлөө компаниуд дотоодынхоос ямар ялгаатай вэ. Goybiz-ийн компанийн мэдээллээр тэдний 3.9% нь ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөлтэй (дотоодын компанид 0.7%), 17.0% нь Goybiz-ийн идэвхийн үнэлгээгээр улсын топ 10%-д багтдаг (дотоодынх 9.7%). Харин төрийн худалдан авалтад ялсан нь 1.3% — дотоодын компаниудын 4.5%-иас хамаагүй бага.

1,975 татвар төлөгч, татварын орлогын гуравны нэг орчим

Татварын ерөнхий газрын мэдээгээр гадаадын хөрөнгө оруулалттай аж ахуйн нэгжүүд 2022 онд 2.4 их наяд ₮, 2025 онд 5.5 их наяд ₮ татвар төлжээ (2.3 дахин). 2025 онд тэд ААНОАТ-ын 39.5%, ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн 38.0%, дотоодын НӨАТ-ын 17.7%, цалингийн ХХОАТ-ын 16.7%-ийг төлсөн — нийт татварын орлоготой харьцуулбал ойролцоогоор 31%.

ТЕГ 2025 онд татвар төлсөн 1,975 гадаадын хөрөнгө оруулалттай нэгжийг тоолсон бол Goybiz-ийн бүртгэлд гадаадын хувьцаа эзэмшигчтэй 13,356 хуулийн этгээд бий. ТЕГ-ын ангилал хөрөнгө оруулалтын бүртгэлээр, Goybiz-ийнх хувьцаа эзэмшигчийн улсаар тодорхойлогддог тул хоёр тоог шууд тэнцүүлэх боломжгүй.

Төлөлт хэт төвлөрсөн. Их Британи ба Нидерландын хамтарсан хөрөнгө оруулалттай 2 татвар төлөгч 2025 онд 2.0 их наяд ₮ буюу ГХО-тай бүх компанийн татварын 36.5%-ийг төлсөн (2023 онд 983 тэрбум ₮), үүний 904 тэрбум ₮ нь ашигт малтмалын төлбөр. Хятадын хөрөнгө оруулалттай 981 татвар төлөгч нийлээд 539 тэрбум ₮ (9.8%) төлсөн — нэг компанид дунджаар 500 сая ₮; 2023 онд 678 тэрбум ₮ байсан.

Хятад: компани олон, хөрөнгө дунд, татвар бага

Монголбанкны хөрөнгийн өгөгдөл, ТЕГ-ын татвар төлөгчийн өгөгдөл, Goybiz-ийн хувьцаа эзэмшигчийн бүртгэлийг улсаар зэрэгцүүлэхэд гурван өөр зураг гарна. Хятад Goybiz бүртгэлийн гадаадын эзэмшигчтэй хуулийн этгээдүүдийн 57%, ТЕГ-ын татвар төлөгчдийн 50%-д оролцдог боловч ШХО-ын үлдэгдлийн 15%, татварын 10%. Нидерланд эсрэгээрээ: Goybiz-д 50 компани, гэвч хөрөнгийн 45% ба хамтарсан бүтэцтэйгээ ГХО-тай компаниудын татварын 44%.

Гурван толийг нийтлэлийн эхэнд байгаа газрын зураг дээр зэрэгцүүлж харж болно: «ШХО үлдэгдэл» табаас «Компани», «Татвар 2025» таб руу шилжихэд бөмбөлгийн жин Нидерландаас Хятад руу шилжинэ. Улс дээр дарахад тухайн улсын бүх үзүүлэлт нэг картанд гарна.

Бонд, хувьцааны 5.09 тэрбум $: эзэмшигчийн тал нь «тодорхойгүй»

Шууд хөрөнгө оруулалтаас гадна гадаадынхан Монголын засгийн газар, банк, компанийн бонд, хувьцаанд багцын хөрөнгө оруулалт хийдэг. Монголбанкны тоогоор энэ үлдэгдэл 2019 онд 5.43 тэрбум $ байсан бол 2023 онд 2.70 тэрбум $ хүртэл буурч, 2026 оны II улиралд 5.09 тэрбум $ болж сэргэсэн — ШХО-ын үлдэгдлийн долоо орчим дахин бага.

Эзэмшигчийн улсын хуваарилалт тогтворгүй: «Тодорхойгүй болон нууцлалтай» ангилал 2.78 тэрбум $ буюу 55%, сүүлийн улиралд 0.48 тэрбум $-оор өссөн бол Сингапурынх 0.44 тэрбум $-оос 0.23 тэрбум $ болж буурсан — олон улсын бондыг кастодиан банкаар дамжуулан эзэмшдэг тул эцсийн эзэмшигчийг тодорхойлоход хэцүү байдгийг харуулна.

Эсрэг чиглэлд Монголын резидентүүдийн гадаадад эзэмшиж буй багц 0.28 тэрбум $-оос 0.68 тэрбум $ болж 2.4 дахин өссөн; хамгийн их нь АНУ-ын үнэт цаас (0.15 тэрбум $).

Энэ жил юу өөрчлөгдөж байна

ШХО-ын урсгал улирал бүр 1 тэрбум доллар орчим байсан бол 2025 оны IV улирлаас хойш гурван улирал дараалан 1.38 тэрбум $-аас дээш гарлаа. 2026 оны I хагасын урсгалын 70% (1.98 тэрбум $) Нидерландаас. Нидерландын хувьцааны үлдэгдэл 25 IV-аас 26 II хооронд 1.80 тэрбум $-оос 3.02 тэрбум $ болж өссөн бол II улиралд зээлийн үлдэгдэл 0.72 тэрбум $-оор буурсан — зээлийг хувьцаа болгох эсвэл эргэн төлөлт байж болох ч Монголбанк задаргааг нийтлээгүй.

Татварын талд ГХО-тай компаниуд 2026 оны I улиралд 2.7 их наяд ₮ төлсөн (2024 оны I улиралд 1.5 их наяд ₮). Үүний 1.3 их наяд ₮ нь ТЕГ-ын хүснэгтийн «Бусад» ангилалд бүртгэгдсэн тул аль төрлийн татвар болох нь тодорхойгүй. Компанийн бүртгэлд 2026 оны эхний 9 сард гадаадын эзэмшигчтэй 931 шинэ компани нэмэгдлээ.