Дэлүүн нь Баян-Өлгий аймгийн 7,396 хүн амтай бусдаасаа харьцангуй хоцорч буй хөдөөгийн сум. Машин, газар, бизнесийн 5 үзүүлэлтийг нэгтгэсэн хөгжлийн индексээр 2021–2026 онд 339 сум, дүүргээс 321-р байранд орж байна (2006–2010 онд харьцангуй индекс 42, одоо 13). Хүн ам нь 2014–2025 онд 5.7%-иар өссөн.
Хөгжлийн дараалал: шинэ бизнес (2010) → машины урсгал (2011) → газрын зах зээл (2018) → худалдаа, үйлдвэрийн газар (2021). Харьцангуй байраа хамгийн их ахиулсан он 2013, хамгийн их саарсан он 2016.
2006 оноос хойш энэ суманд 2,013 машин орж ирж бүртгэгдсэн нь 1000 хүнд 272 буюу улсын хөдөөгийн медиантай ойролцоо. Тэдгээрийн 13% нь шинэ (улсын хөдөөгийн медиан 16%), суудлын машины 5.9% нь тансаг/премиум ангиллын. Хамгийн олон машин орж ирсэн он: 2011.
Одоо хүчинтэй 1,201 газрын эрхийн 193 нь худалдаа, шилжүүлгээр эзэмшигч солигдсон тохиолдол. Энд газар авсан иргэдийн 4% нь өөр аймгаас гаралтай (медиан 6.7%).
Бүртгэлийн хаягаараа 35 бизнес энд бүртгэлтэй. Тэдгээрийн дундаж чадавхийн оноо 34.8 (хөдөөгийн медиан 52.5), 6% нь улсын хэмжээнд чадавхаараа шилдэг 10%-д багтана.
2025 оны эцэст энэ сумын банкны салбаруудад иргэдийн зээлийн үлдэгдэл 9.2 тэрбум ₮, хадгаламж 11.3 тэрбум ₮ байв. Нэг хүнд зээл 1.2 сая ₮ (хөдөөгийн медиан 3.8), хадгаламж 1.5 сая ₮ (медиан 1.8). Хадгаламж нь зээлээсээ 1.2 дахин их — хөдөөгийн сумдын дунд ховор тохиолдол (медиан сум хадгаламжаасаа 2.1 дахин их зээлтэй). 2019 оноос хойш зээл 2.3 дахин, хадгаламж 2.9 дахин өссөн (нэрлэсэн). Чанаргүй зээлийн хувь 0.6% (хөдөөгийн медиан 1.0%). Зээлдэгчдийн 40% нь эмэгтэй.
Энэ суманд бүртгэлтэй орон сууц, хувийн сууцыг талбайгаар нь үнэлэхэд нэг хүнд 10.9 сая төгрөгийн орон сууцны хөрөнгө ногдож байна (хөдөө орон нутгийн дундаж 22.1, улсын 46.2 сая). Баян-Өлгий аймгийн 13 сумаас 10-р, хөдөөгийн 330 сумаас 92-р байранд. Бүртгэлд 10 орон сууц, 473 хувийн сууц, 720 гэр бүлийн газар байна. Үл хөдлөхийн 3.2% нь одоо барьцаатай, 11% нь хэзээ нэгэн цагт барьцаалагдаж байжээ (улсын дундаж 11%, 35%).
2024 оны сумын Хурлын сонгуульд МАН 44.9%, АН 55.1% санал авч, 25 суудлын 9-ийг МАН, 16-ийг АН авсан. 12 тойрогт 49 нэр дэвшигч өрсөлдсөн (суудал тутамд 2). Сонгогдсон төлөөлөгчдийн 12% нь эмэгтэй (хөдөөгийн медиан 29%). Хамгийн ойр тойрогт сүүлийн суудлыг ердөө 1 саналын зөрүүгээр шийдсэн.
2016–2024 оны зургаан сонгуульд энэ сумын МАН-ын санал Баян-Өлгий аймгийн бусад сумдын түвшинтэй ойролцоо байсан. Гэвч сумдын хувьд нэг сонгуулиас нөгөөд дэмжлэг их хэлбэлздэг тул энэ нь тогтсон «уламжлал» биш. 2021 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд У.Хүрэлсүх 81.3%, Д.Энхбат 4.2%, С.Эрдэнэ 7.9% санал авсан.
Энэ суманд иргэдийн газрын эрхийн 17.2% нь эмэгтэйчүүдийн нэр дээр байна (хөдөөгийн медиан 25.5%-иас бага); малчны өвөлжөө, хаваржааны газарт 6.8%. Хувь хүний машины 3.8% нь эмэгтэйчүүдийнх (хөдөөгийн медиан 7.8%-иас бага). Банкны зээлдэгчдийн 39.9% эмэгтэй бөгөөд зээлийн үлдэгдлийн 44.4%-ийг эзэмшдэг. 2024 онд сумын Хуралд сонгогдсон төлөөлөгчдийн 12% нь эмэгтэй. Эмэгтэйчүүдийн оролцооны индексээр (газар, машин, зээлдэгч, захирал, төлөөлөгч) хөдөөгийн 330 сумаас 301-р байранд.
| Сум | Эрэмбэ | Хүн ам | Машин/1000 | Шинэ | Бизнес/1000 | Зээл÷хадг. |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Өлгий | 35 | 41,110 | 481 | 11.6% | 30.0 | 1.72 |
| Толбо | 167 | 4,415 | 325 | 18.4% | 11.1 | 1.84 |
| Бугат | 226 | 4,201 | 407 | 23.8% | 8.3 | 1.50 |
| Улаан хус | 262 | 8,817 | 262 | 42.4% | 5.6 | 1.90 |
| Алтанцөгц | 284 | 2,977 | 316 | 26.6% | 6.0 | 2.85 |
| Алтай | 285 | 4,278 | 188 | 28.3% | 7.9 | 1.24 |
| Буянт | 293 | 2,771 | 272 | 28.1% | 5.8 | 1.71 |
| Цэнгэл | 306 | 10,044 | 195 | 33.0% | 6.2 | 3.47 |
| Сагсай | 307 | 5,570 | 292 | 27.0% | 6.5 | 3.10 |
| Ногооннуур | 311 | 8,189 | 285 | 22.4% | 9.8 | 1.51 |
| Баяннуур | 315 | 4,959 | 283 | 22.4% | 5.8 | 0.65 |
| Булган | 316 | 4,311 | 214 | 39.1% | 7.4 | 0.49 |
| Дэлүүн | 321 | 7,396 | 272 | 13.0% | 3.7 | 0.81 |